Najbardziej jadowity pająk na świecie – opis, występowanie, zagrożenie

Za najbardziej niebezpiecznego dla człowieka pająka często uznaje się australijskiego atraksa, czyli Atrax robustus, choć tytuł najbardziej jadowitego zależy od przyjętego kryterium. Liczy się nie tylko toksyczność jadu, lecz także jego dawka, zachowanie pająka i dostępność surowicy. Sprawdź, gdzie żyją najgroźniejsze gatunki, jak działają ich toksyny oraz co zrobić po ukąszeniu.

Jaki pająk jest najbardziej jadowity?

Jednej odpowiedzi nie da się udzielić bez doprecyzowania pojęcia. Wałęsak brazylijski został wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa w 2007 roku jako najbardziej jadowity pająk świata, natomiast samce atraksa australijskiego wyróżniają się wyjątkowo silnym działaniem jadu wobec naczelnych, w tym ludzi.

Atrax robustus występuje we wschodniej Australii, przede wszystkim w okolicach Sydney, Newcastle i Gór Błękitnych. Zasiedla wilgotne lasy, obszary podmiejskie, szczeliny, ogrody oraz kryjówki pod ziemią. Samce zwykle osiągają od 1 do 5 cm długości ciała, a samice są na ogół większe.

Gdy pająk czuje zagrożenie, unosi przednią część ciała i pokazuje około 2-centymetrowe szczękoczułki. Ich budowa pozwala przebić nawet ludzki paznokieć. Czy właśnie dlatego atraks atakuje ludzi? Najczęściej reaguje obronnie, gdy zostanie dotknięty, przyciśnięty albo zablokowany.

Jad atraksa i działanie δ-heksatoksyny

Samce wytwarzają neurotoksynę oddziałującą na układ nerwowy naczelnych. Jednym z jej składników jest δ-heksatoksyna – peptyd złożony z 42 aminokwasów. Opóźnia ona zamykanie napięciowo zależnych kanałów sodowych, co prowadzi do masowego uwalniania neuroprzekaźników.

Po ukąszeniu mogą wystąpić ból, drętwienie, nadmierne ślinienie, skurcze mięśni, przyspieszone tętno i trudności w oddychaniu. Stan poszkodowanego może pogarszać się szybko, dlatego potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna. Samice również mają jad, lecz nie produkują tej samej neurotoksyny, przez co ich ukąszenia są zwykle mniej groźne.

Rekordowy Hercules

Hercules został znaleziony około 80 km na północ od Sydney. Jego rozpiętość odnóży wynosiła 7,9 cm, czyli mniej więcej tyle, co średnica złotego medalu olimpijskiego. Specjaliści uznali go za największego schwytanego samca atraksa.

Osobnik trafił do Australian Reptile Park w Nowej Południowej Walii. Park prowadzi program pozyskiwania jadu potrzebnego do produkcji antytoksyny. Wcześniejszy rekord samca należał do Colossusa, przywiezionego w 2018 roku, natomiast największą samicą była Megaspider z 2021 roku, mierząca 8 cm.

Jak powstaje antytoksyna na jad atraksa?

W Australii jad pozyskuje się od żywych pająków w kontrolowanych warunkach. Pracownicy używają szklanych pipet, które pobudzają pająka do uwolnienia kropli toksyny. Materiał jest następnie zamrażany i przekazywany do dalszej produkcji.

Surowiec wykorzystywany przez CSL Seqirus służy do wytwarzania antytoksyny trafiającej do szpitali. Taki system zmienił rokowanie po ukąszeniu. Do 1979 roku odnotowano w Australii co najmniej 26 zgonów związanych z ukąszeniami atraksa, lecz później nie zarejestrowano kolejnego śmiertelnego przypadku dzięki dostępności leczenia.

Po ukąszeniu atraksa nie należy czekać na rozwój objawów. Trzeba natychmiast wezwać pomoc medyczną i ograniczyć ruch kończyny, ponieważ jad działa na układ nerwowy.

Atraksy potrafią przetrwać pod wodą nawet 30 godzin. Pęcherzyki powietrza zatrzymują się wokół włosków na odwłoku, dlatego pająk znaleziony w basenie nie musi być martwy. Po wynurzeniu może odzyskać aktywność i uciec.

Wałęsak brazylijski – groźny pająk z Ameryki Południowej

Wałęsak brazylijski, należący do rodzaju Phoneutria, zamieszkuje tropikalne obszary Ameryki Południowej i Środkowej. Spotyka się go między innymi w Brazylii, Kolumbii, Peru, Boliwii, Wenezueli, Gujanie, Paragwaju i Kostaryce. Pająki te kryją się za dnia pod kłodami, kamieniami, wśród roślin oraz na plantacjach bananowców.

Rozpiętość odnóży może sięgać 18 cm. Wałęsak nie buduje sieci, lecz nocą aktywnie poluje na owady, żaby i jaszczurki. W razie zagrożenia unosi ciało oraz dwie pierwsze pary odnóży, przyjmując charakterystyczną postawę obronną.

Przydomek pająka bananowego wynika z przypadkowego transportu wraz z owocami. W chłodniach większość osobników oraz ich jaja ginie, a polski klimat nie sprzyja trwałemu przetrwaniu tego ciepłolubnego gatunku. W 2014 roku w Miliczu znaleziono jednak Phoneutria boliviensis w partii bananów z Kolumbii.

Objawy po ukąszeniu wałęsaka

Jad zawiera neurotoksyny wpływające na kanały jonowe i układ nerwowo-mięśniowy. Ukąszenie powoduje zwykle silny, piekący ból, potliwość, zawroty głowy, zaburzenia ciśnienia, skurcze brzucha i niewyraźne widzenie. W ciężkich przypadkach pojawiają się drgawki, zaburzenia pracy serca, porażenie oraz niewydolność oddechowa.

Jednym z najlepiej opisanych składników jest Tx2-6. Toksyna może wywoływać długotrwały, bolesny wzwód, dlatego badano ją pod kątem leków wspierających leczenie zaburzeń erekcji. Nie oznacza to jednak, że jad ma zastosowanie domowe lub lecznicze.

Inne pająki o silnym jadzie

Toksyczność nie zawsze oznacza częste ataki. Czarna wdowa, pustelnik brunatny i pająk czerwonogrzbiety zwykle unikają ludzi, lecz ich jad może wywoływać ciężkie objawy. Ryzyko zależy od gatunku, miejsca ukąszenia, ilości wstrzykniętej toksyny oraz wieku i stanu zdrowia poszkodowanego.

Pustelnik brunatny i martwica tkanek

Pustelnik brunatny ma na grzbiecie ciemny znak przypominający skrzypce. Jego cytotoksyczny jad może niszczyć naczynia i komórki w miejscu ukąszenia. Powstaje bolesne owrzodzenie, które czasem goi się przez wiele tygodni lub miesięcy.

W ciężkich przypadkach dochodzi do gorączki, rozpadu tkanek, niewydolności nerek albo sepsy. Śmierć zdarza się rzadko, ale większe ryzyko dotyczy dzieci, seniorów i osób z chorobami przewlekłymi. Sam wygląd pająka nie wystarcza do pewnej identyfikacji, dlatego nie należy próbować łapać go gołymi rękami.

Czarna wdowa i pająk czerwonogrzbiety

Czarna wdowa, czyli Latrodectus, ma zwykle czarne ciało i czerwony znak przypominający klepsydrę. Jej jad zawiera latrotoksynę, która może wywoływać silne skurcze mięśni, ból, nudności i problemy z oddychaniem. Pająk czerwonogrzbiety jest blisko spokrewniony z czarną wdową i często zakłada kryjówki w pobliżu ludzkich domów.

W Australii notuje się wiele ukąszeń tego gatunku, lecz ostatni śmiertelny przypadek odnotowano w 1956 roku. Leczenie i szybka ocena medyczna znacznie ograniczają ryzyko ciężkich powikłań.

Jak reagować na ukąszenie pająka?

Silny ból, narastający obrzęk, rozległe zaczerwienienie, wymioty, zawroty głowy, drgawki lub duszność wymagają pilnej pomocy. Nie przecinaj rany, nie wysysaj jadu i nie przykładaj substancji chemicznych. Jeśli to bezpieczne, zapamiętaj wygląd pająka albo wykonaj zdjęcie z dystansu.

W Polsce większość rodzimych pająków nie stwarza poważnego zagrożenia. Wyjątkiem może być kolczak zbrojny, którego jad powoduje ból, obrzęk, zaczerwienienie i świąd. Ukąszenia zwykle nie prowadzą do śmierci, lecz nasilone objawy powinien ocenić lekarz.

Przed założeniem butów lub ubrań przechowywanych w piwnicy sprawdź ich wnętrze. Pomagają też moskitiery, usuwanie pajęczyn i ograniczanie liczby kryjówek w garażu. Pająk zazwyczaj ucieka, lecz przygnieciony między skórą a materiałem może zaatakować.